دانلودستان مهندسی شیمی

وبلاگ دانشجویان مهندسی شیمی دانشگاه آزاد دشتستان

مهندسی شیمی ، پایگاه مهم تولید علم در ایران

عنوان : مهندسی شیمی ، پایگاه مهم تولید علم در ایران

کلمات کلیدی: مهندسی شیمی، نخبگان، دکتری، تولید علم


پیشرفت دانش و فناوری روانکارها، تحولات مهندسی شیمی در ایران، بهره مند شدن از نسل نخبگان و فارغ التحصیلان ممتاز دانشگاهها و نیروی انسانی کارآمد، سهم ایران در تولید علم و ارتباط میان صنعت و دانشگاه، سرفصل بخشی از مباحثی است که در گفتگو با دکترعلی وطنی مطرح شد. دکتر علی وطنی استاد دانشگاه، مشاور وزیر علوم و مدیرکل دفتر هیات امنا و هیات ممیزه مرکزی وزارت علوم است.
خاطره بسیار ارزشمند من از شرکت نفت پارس این است که در دوران دانشجویی (مقطع کارشناسی) اولین دوره کارآموزی ام را در پالایشگاه نفت پارس گذرانیده ام. دکتر وطنی را در بعدازظهر یکی از روزهای پایانی فصل پاییز در دفتر کارش ملاقات می کنیم. هر چند پس از چند جلسه فشرده کاری در این مصاحبه حضور یافته، لیکن با چهره ای گشاده و بشاش صحبت های خود را شروع می کند. چون سئوال از پیش تعیین شده ای وجود ندارد، رشته سخن را به او می سپاریم تا ابتدا در زمینه پیشرفت های مهندسی شیمی در کشور برایمان صحبت کند. دکتر وطنی، خود فارغ التحصیل دکتری مهندسی شیمی (گرایش مهندسی پتروشیمی) از دانشگاه لیدز انگلستان است و در این زمینه علاوه بر تدریس در دانشگاهها، پژوهش های متعددی دارد. سخنانش را چنین آغاز می کند: در بحث شیمی، دو مقوله جدا وجود دارد که باید سعی کنیم آنها را با هم ترکیب نکنیم. یکی از این دو مقوله، علم شیمی و دیگری به کارگیری علم شیمی است که به طور عمده با مهندسی شیمی شناخته می شود.

خوشبختانه در مقوله شیمی در ایران بعد از رشته پزشکی بالاترین و بیشترین سهم تولید علم در کشور مربوط به علم شیمی است. اندیشمندان مبرز و تحصیل کرده ای در داخل کشور داریم که نمونه هستند. به طور مثال نفر اول در رشته شیمی در جهان اسلام یک ایرانی است. تعداد دانشمندان ایرانی در بخش مهندسی شیمی بیشتر از شیمیدانان هستند و مهندسی شیمی از پایگاههای مهم تولید علم در ایران بشمار می رود.
در تعریف این دو شاخص می توان گفت، شیمی تولید علم می کند. اما ماندگاری این علم زمانی محقق خواهد شد که مهندسی شیمی آن را به دانش فنی تبدیل کند. در سالهای اخیر جامعه مهندسی شیمی ایران با تشکیل انجمن مهندسی شیمی ایران، انجمن مهندسی شیمی و نفت ایران، انجمن مهندسی شیمی وگاز ایران گامهای بلندی در این زمینه برداشته است و در آینده نزدیک نیز انجمن مهندسی شیمی و پتروشیمی تشکیل خواهد شد. با تشکیل این انجمن ها که اعضای آن متخصصان و مهندسان برجسته شیمی هستند،‌ همه تولیدات علمی شیمی که در صنعت کاربرد دارد مدون می شود که دو هدف اصلی، شامل اشتغال و خوداتکایی و عدم وابستگی به کشورهای غربی را در پی خواهد داشت.
 

از دیدگاه شما نظام مهندسی شیمی ایران چگونه فعال تر خواهد شد؟
باید توجه داشته باشیم که بزرگترین صنایع کشورهای پیشرفته و در حال پیشرفت دنیا از جمله ایران، صنایع شیمیایی است. پیشرفت های ما در بخش مهندسی شیمی ایران روند مثبت و رو به توسعه ای را نشان می دهد. معتقدم نظام مهندسی شیمی ایران و نظامهای مهندسی نفت، گاز و پتروشیمی باید به عنوان نظام های نظارتی در قانونگذاری و برنامه ریزی های دولت و مجلس شورای اسلامی فعال شوند. این فعالیت نیز در هر بخش به صورت تشکیلات غیر دولتی « NGO » باشد. در این صورت فعالیت شیمی دانها و عملیاتی شدن کار آنها موجب بهینه سازی مهندسی شیمی و به روز شدن این فناوری در کارخانه های صنعتی می شود. از لحاظ اقتصادی نیز هزینه های صنعت به واسطه بازسازی هرم نیروی انسانی و اصلاح قوانین و مقررات شرکت های دولتی و غیردولتی کاهش خواهد یافت. یکی از هدف های انجمن های مهندسین شیمی در بخش های متفاوت برگزاری سمینارهای علمی و پژوهشی است که پژوهشگران و متخصصان رشته های مختلف را گردهم می آورد. در این گردهمایی ها، یافته های علمی مطرح می شود و به این شکل به پژوهشگران جوان و دانشجویان و فعالان در رشته های مختلف منتقل می شود. نکته دیگر، انتشار خبرنامه ها و مجله های علمی، ترویجی و پژوهشی است که علاوه بر افزایش سطح علمی و دانشِ اعضا، یافته های متخصصان و دانشمندان را منعکس و منتقل می کند.


به طور خاص سهم ما در تولید علم (بخش شیمی) و به طور کلی سهم ایران در تولید علم، در منطقه و جهان را چگونه ارزیابی می کنید؟

تولید علم براساس شاخصه های جهانی تعیین می شود و یکی از این شاخصه ها انتشار مقاله های علمی و پژوهشی جدید در نشریات معتبر و شناخته شده بین المللی است. در ارتباط با شیمی، اگر آن بخش از مقالات که به زبان فارسی منتشر می شود، امکان انتشار در نشریات علمی بین المللی را داشت، سهم ما بیشتر از آنچه بود که امروز هست. ثبت اکتشافات و نوآوریهای نوین نیز یکی دیگر از شاخصه های سنجش علم در کشورهای گوناگون است. در حال حاضر می توان با قاطعیت گفت که موتور تولید علم در کشور ما هدفمند و با شتاب بسیار خوب به حرکت درآمده است.

امروزه برای حمایت از تولید علم در کشورهای مختلف، قوانین و تمهیدات موثری به کار گرفته می شود. مثلاً با حمایت ها و ترفندهای متعدد، کشوری مانند آمریکا حدود30 درصد از تولید علم را به خود اختصاص داده است. البته تولید علم را با افراد عادی و معمولی نمی توان گسترش داد، بلکه باید از وجود نخبگان استفاده کرد. تولید علم در بیشتر کشورهای پیشرفته توسط نخبگان داخلی آنها میسر نمی شود، زیرا نخبگان بومی پاسخگوی نیازمندیهای آنان نیستند بنابراین به گردآوری نخبگان سایر کشورهای جهان از جمله ایران روی می آورند.

برای مثال بیشترین تعداد دکتراهای مهندسی نفت دنیا، ایرانی ها هستند که شاید بیش از95 درصد آنها در امریکا زندگی می کنند، در حالیکه تعداد دکترای نفت در کشور، بیش از تعداد انگشتان دست نیست. بنابراین می توانیم نتیجه گیری کنیم که در زمینه نیروی انسانی در بخش نفت، گاز و پتروشیمی، مهمترین کار سرمایه گذاری برای جذب نیروی متخصص و نخبه است و این همان نیرویی است که سهم تولید علمِ کشور را در جهان بالا می برد.
در رابطه با تولید علم در ایران، در ده سال گذشته2 کشور ایران و عراق رتبه55 دنیا را (هر دو با هم) در تولید علم داشته اند. اما از10 سال گذشته تاکنون تولید علم در ایران6 برابر شده است. ایران در سال2004(1383 هجری شمسی) از نظر رشد تولید علمی در جهان مقام اول را (از لحاظ میزان رشد و نه از لحاظ سرانه) داشته است. به گونه ای در سال یاد شده تنها ترکیه در میان کشورهای اسلامی سهمی بیشتر از ایران داشته و با توجه به پیشرفت های جاری، انتظار می رود در آمار و ارقام سال2005 که هنوز منتشر نشده، ایران مقام اول را در میان کشورهای اسلامی و منطقه کسب کند.

مسئله جذب نخبگان به ویژه جوانان نخبه را که مهاجرت آنها به کشورهای جذب کننده اندک نیست، چگونه می توان حل کرد؟

 یا حداقل از مهاجرت ها کاست. جوانان جاذبه های گوناگونی در ذهن خود می پرورانند که پس از رسیدن به بلوغ علمی، این جاذبه ها برای آنها ارزش محسوب نمی شود. از طرفی اگر یک سلسه جاذبه های واقعی در بخش پژوهش، کار و صنعت در داخل کشور برای آنها فراهم شود، انگیزه عمده ای برای رفتن (به خارج از کشور) و نیامدن نخواهند داشت. بعضی از رفتن ها در رابطه با مهاجرت مغزها، برای رفتن و ماندن است ولی شمار بسیاری، رفتن را به منظور برگشت و خدمت بیشتر انجام می دهند. باید ببینیم نسل نخبه نسبت به چه پارامترها و شاخصه هایی حساسیت دارد. این نسل علاقمند است که به ایده و نظریاتش در داخل کشور بها داده شود. امکان و فرصت برای رشد ایده اش فراهم شود و اگر به ثمر رسید، از نتیجه اش بهره مند شود.
یکی از راهکارهای حفظ نیروهای متخصص نخبه و حمایت و هدایت آنها، این است که به گفته ها و خواسته ها و یک سری از ارزشهای علمی که این جوانان به آنها حساسیت دارند توجه کنیم. خواسته های این قبیل جوانان تحصیل کرده مثبت است و در مجموع تقاضاهای دست نیافتنی هم ندارند و می توان گفت، سطح توقعاتشان حداقل است. این حداقل ها به طور عمده این است که امکانات پژوهش و تحقیق در اختیارشان قرار گیرد، دسترسی به منابع علمی برایشان فراهم شود و حداقل اعتباری نیز برای پژوهش ها و امرار معاش آنها در نظر گرفته شود. به نظر من این خواسته های نخبگان و پژوهشگران جوان خواسته های بزرگی نیست. همه اینها باید قانونمند شود و قانون مربوط به آن به تصویب برسد. هنوز برای نخبگان کشور قانون مدونی به تصویب نرسیده تا بتوان سرمایه های انسانی و فکری جامعه را حفظ کرد.

علاوه بر تدوین قانون، چه ترفندهای دیگری برای حفظ نخبگان وجود دارد؟
الان خانواده ها نمی توانند پاسخگوی تقاضای فرزندانشان باشند، از طرفی دسترسی به مراکز اطلاع رسانی از طریق شبکه های جهانی (اینترنت) به راحتی امکان جذب نخبگان را در سراسر دنیا فراهم می کند.
به عبارت دیگر کلید جذب نخبگان در بیخ گوش خانواده هاست که از طریق اینترنت تا درون خانه ها آمده است. شبکه های جذب، با تضمین های متعددی از جمله ایجاد شغل، سرمایه های علمی را از سراسر دنیا جذب می کند، اما تمهیدی برای حفظ این نیروها در داخل نیست. کشورهای دیگر دو برنامه برای این کار دارند، ابتدا شناسایی و جذب نخبگان علمی دنیا و بعد برنامه ریزی برای حفظ آنها، ما در حال حاضر نیازی به جذب نداریم و50 درصد قضیه را داریم و تنها باید برای حفظ این نیروها برنامه ریزی کنیم. این برنامه ریزی موکول به توجه به خواسته های حداقل و معقولی است که به آن اشاره شد، لیکن حمایت ها باید دارای پشتوانه قانونی باشد. مثلاً رفتن یا نرفتن یک نفر نخبه علمی به سربازی یک مورد مثال خوب می تواند باشد. چنین فردی اگر به سربازی برود، باید دو سال از عمرش را در حصارهای پادگان از دست بدهد. به همین دلیل است که این قبیل نخبگان پیش از رسیدن به سن سربازی کشور را ترک می کنند. طی دو سالی که فرد نخبه در پادگان است تولید علم در جهان به چند برابر خواهد رسید و این چیزی نیست که بتوان آن را متوقف کرد. نکته دیگر اینکه تنها با دادن امکانات و تجهیزات نمی توان امیدی به ماندگار شدن آنها داشت. نخبه پژوهشگر، هنگامی از کار خود احساس رضایت می کند که حاصل و نتیجه پژوهش، ابتکار و اکتشافش را ببیند.
اگر پژوهشگر احساس کند که نتیجه کارش به بایگانی کتابخانه فرستاده می شود و در عمل مورد استفاده قرار نمی گیرد دلسرد می شود. چنان پژوهشگری می خواهد با اجرای دست آوردهای پژوهشی خود منشا تحول در داخل کشور و یا حتی در سطح جهان باشد.

تا اینجای بحث می توان نتیجه گیری کرد که حاصل جذب نخبگان، مجموعه دستاوردها یی است که استفاده از آن به طبع صنعت را رونق می بخشد. از طرفی استفاده از مهندسی شیمی باز هم برمی گردد به ارتباط صنعت و دانشگاه، برای ارتباط تنگاتنگ و موثرتر این دو بخش چه روش هایی را می توان الگو قرار داد؟

به طورکلی هیچ صنعتی وجود ندارد که تولیدات آن از مبانی تئوری های علمی برخوردار نباشد. تولیدات هر مجموعه صنعتی نیز نتیجه کاربردی یک سلسه دانش های تخصصی- فنی است وبه روز نگهداشتن آن مستلزم استفاده از فناوری های نوین است. هیچ فناوری نوینی هم بدون اتکا به تحقیق و پژوهش پدید نمی آید.
دانشگاههای معتبر از مراجع اصلی پژوهشگران و متخصصان برجسته هستند که ارتباط آنها با صنعت، به شکوفایی صنایع گوناگون می انجامد. در سال های اخیر، ارتباط متخصصان دانشگاهها برای اجرای پروژه های تعریف شده در صنایع به نحو چشمگیری افزایش یافته و در رابطه با صنایع شیمیایی از جمله روانکارها نیز می توان گفت جای کار بسیاری وجود دارد. ارتقای ارتباط دانشگاه و صنعت نیز تابع الگوهای تخصصی و علمی است و از این لحاظ تجربیات خوبی در کشور به ثبت رسیده است. از طرفی ارتباط قوی میان دانشگاه و صنعت موجب تامین نیازهای صنعت می شود و حاصل آن فناوری های نوین و توسعه پایدار صنعت و اقتصاد کشور خواهد بود.

از دیدگاه شما صنعت روانکار در کشور ما تا رسیدن به جایگاه اصلی خود چقدر فاصله دارد؟

به نظر من پیشرفت ها موفقیت آمیز بوده و می توان از موفقیت بیشتری نیز برخوردار شد. البته منظورم از موفقیت، با دانش روز پیش رفتن و حضور موثر رقابت در بازارهای جهانی است. این رقابت بوجود نمی آید مگر اینکه در فناوری روانکارها سرآمد شویم.
زمانی که در شرکت نفت پارس، روانکارهایی تولید می شود که با برندهای معروف دنیا به چندین برابر قیمت بفروش می رسد، یعنی اینکه ما به مرزهای رقابت رسیده ایم و می توانیم از آن عبور کنیم. مطالبی را که در ارتباط با استفاده از فناوری روز در ارتباط با تولید روانکارها در پالایشگاه نفت پارس می دانم در ماهنامه نفت پارس مطالعه کرده ام. ضمن اینکه خاطره بسیار ارزشمند من از شرکت نفت پارس این است که در دوران دانشجویی (مقطع کارشناسی) اولین دوره کارآموزی ام را در پالایشگاه نفت پارس گذرانیده ام

خلاصه کارنامه
علی وطنی،
متولد1331- گلستان

تحصیلات:
مهندسی شیمی- گرایش پالایش نفت، دانشگاه تهران1362
فوق لیسانس مهندسی شیمی- گرایش مهندسی گاز، دانشگاه تهران1365
دکترای مهندسی شیمی- گرایش مهندسی پتروشیمی، دانشگاه لیدز انگلستان1376

سمت ها و مسئولیت ها:
مدیر بخش طرحها و تحقیقات دفتر مرکزی جهاد دانشگاهی
رئیس اداره مهندسی و طرحهای شرکت ملی گاز ایران
مدرس و رئیس دانشکده نفت آبادان
مدیرکل دفتر امور پژوهشی وزارت فرهنگ و آموزش عالی
مدیر کل دفتر ارتباط با صنعت دانشگاه تهران استاد دانشگاه تهران، دانشکده مهندسی نفت اهواز، دانشکده مهندسی شیمی و نفت دانشگاه صنعتی شریف، دانشگاه فردوسی مشهد و دانشگاه اراک در مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری.

سمت کنونی:
مشاور وزیر علوم و مدیرکل دفتر هیات امنا و هیات ممیزه مرکزی وزارت علوم

خدمات و فعالیتها:
اخذ مجوز تاسیس دوره کارشناسی ارشد مهندسی مخازن هیدروکربوری دانشکده نفت آبادان اخذ مجوز تاسیس دانشگاه صنعت نفت راه اندازی ساختار تشکیلاتی پژوهش در شرکت های نفت، گاز، پالایش و پخش فراورده های نفتی و پتروشیمی
بنیانگذار انجمن های علمی و مهندسی نفت و مهندسی گاز ایران
مدیر مسئول نشریه علمی مهندسی نفت ایران
عضویت در هیات امنای حدود30 مرکز آموزشی، دانشکده، دانشگاه و مراکز علمی و فرهنگی گوناگون

کتاب و مقاله ها:
تالیف کتاب اصول طراحی هیدرولیکی خطوط لوله انتقال و جریانهای دو فازی با همکاری مهندس سعید مخاطب و36 مقاله علمی منتشر شده در نشریات معتبر علمی داخلی و خارجی

 

» منبع : ماهنامه نفت پارس

+